CANLI HAYVANDAN ÖRNEK ALMA
1. KAN:
Kan örnekleri hematolojik, serolojik, mikrobiyolojik ve biyokimyasal analizler amacıyla alınabilir. Hematolojik ve mikrobiyolojik analizler için alınan kan örneklerinde etilen diamin tetra-asetik asit (EDTA) veya heparin gibi antikoagulanların kullanılması yaygındır. Serolojik ve biyokimyasal analizler için kan örneği mümkün olduğu kadar temiz bir şekilde venöz yoldan alınır. Çoğu büyük memeli hayvanda jugular ven veya bir kaudal ven seçilir. Domuzlarda vena cava venleri de kullanılır. Kuşlarda genellikle bir kanat veni (brachial ven) seçilir. Küçük laboratuvar hayvanlarında kan örneklerinin alınması için vena auricularis veya vena retroorbitalis kullanılabilineceği gibi kalp punksiyonu yoluyla da alınabilir. Kan enjektörle ve iğneyle veya iğne ve vakum tüpüyle (nazik venlerde kolay değildir, güçlü venlerde uygundur) alınabilir. Az miktardaki kan 3 açılı bir iğneyle delinerek uygun bir şekilde alınabilir. İdeal olarak venöz punksiyon bölgesindeki deri traş edilmeli (veya tüyler koparılmalı) ve % 70’lik alkolle silinmeli ve kuruması beklenmelidir.
Antikoagulan ile alınan örneklerin alındıktan sonra en kısa zaman içerisinde sadece nazik hareketler ile alt üst edilerek tam olarak karıştırılması gereklidir. Bir mikroskop lamı üzerinde taze kan yaymasının yapılması da gerekebilir. Hem kalın hem de ince yaymalar hazırlanabilir.
Serum örnekleri için kan çevre ısısında (aşırı sıcak ve soğuktan korunarak) 1-2 saat süreyle pıhtı oluşmaya başlayıncaya kadar bırakılmalıdır. Daha sonra steril bir çubuk ile çevresi çizilerek pıhtı ayrılır ve şişeler ( veya tüpler) 4oC’deki buzdolabına yerleştirilir. Birkaç saat veya bir gece sonra örnek 1000 devirde yaklaşık 10-15 dk süreyle santrifüj edilebilir ve serum tüpün kenarından başka bir kaba yavaşça boşaltılabilir veya yavaşça pipetle alınabilir. Antikor titrelerinin anlamlı olabilmesi için sıklıkla 7-14 gün arayla alınmış çift serum örneklerine ihtiyaç duyulabilir.
2. DIŞKI:
En az 10 g taze dışkı alınmalıdır. Parazitoloji için alınacak dışkı özel koruyucu içine alınarak laboratuvara 24 saat içerisinde ulaşacak şekilde yollanmalıdır. Eğer nakil süresi 24 saati aşacak gibiyse parazit yumurtalarının açılmasını engellemek için örnek buz üstünde veya buzdolabında gönderilmelidir. Taşınma için vidalı kapaklı konteynırlar veya steril plastik kaplar kullanılmalıdır. Oluşacak gaz tüpün tıpasını patlatabileceğinden, örneğin bütünlüğü bozulabileceğinden ve ambalajdaki diğer örnekler kontamine olabileceğinden dolayı lastik tıpalı tüplerden kaçınılmalıdır. Alternatif olarak, bazen de tercih edilen bir yöntem olarak dikkat edilerek rektumdan (veya kloakadan) mukozal yüzeyden svablar almaktır. Svablar gözle görülür şekilde fekal materyal ile kaplanmalıdır ancak svabla alınan örnekler parazitoloji için yeterli değildir. Mikrobiyolojik muayene için svapla alınan örnekler uygun transport medium içerisinde taşınmalıdır. Dışkı 4oC’de saklanır ve taşınır. Küçük hassas hayvanlardan ve kuşlardan svablar alınırken hayvanı yaralamaktan kaçınmak için dikkatli olunmalıdır.
3. DERİ:
Mikrobiyolojk muayene için infekte deri lezyonlarından biyopsi veya kazıntı örnekleri steril kaplar (Petri kutusu veya şişeşler vb) içerisinde en kısa zamanda laboratuvara ulaştırılır. Yüzeyde beslenen kene, bit ve fungal infeksiyonlar için koparılmış kıl veya yün örnekleri, fungal infeksiyonlar için ayrıca deri kazıntıları ve tırnak kullanılır.
Fungal enfeksiyonlar tespiti için alınan örneklerde, lezyonlarda bulunan yabancı maddeleri, kontaminant mantar sporlarını ve diğer ajanları gidermek için, lezyonlar, %70 alkole batırılmış pamukla iyice silinirler. Alkol kuruduktan sonra, steril makas, pens, küret, bistüri, vs., ile lezyonların kenarlarındaki aktif bölgelerden deri kazıntısı alınarak steril kuru petri kutularına veya şişelere, yeteri miktarda toplanır ve ağzı iyice kapatılır. Eğer lezyonlar birden fazla ise, her lezyon için ayrı örnek alınır ve hemen laboratuvara gönderilir. Bu örnekler aynı zamanda uyuz veya bakteriyel infeksiyonun saptanmasını sağlayacaktır. Bir bistürinin kenarı kullanılarak alınan derin deri kazıntıları deriye gömülmüş kenelerin saptanması için ve kanatlı hayvanlarda marek hastalığından şüphelenildiğinde viral antijenlerin saptanması için tüy uçlarının alınması gereklidir.
4. GENİTAL BÖLGE ÖRNEKLERİ VE SEMEN:
Örnekler vajinal veya prepusyal yıkama veya uygun svabların kullanılması yoluyla alınabilir. Serviks veya uretra svablama yoluyla örneklenebilir. Semen örnekleri en iyi şekilde bir yapay vajina kullanılarak veya penisin çıkarılması ve yapay şekilde uyarılması yoluyla alınabilir. Örnekte spermden zengin bir kısım bulunmalı ve antiseptik yıkama solüsyonları ile bulaşı engellenmelidir. Sıklıkla spesifik transport medium koşullarına gereksinim duyulur.
5. GÖZ (KONJUNKTİVA):
Konjunktivadan örnek palpebranın ayrık tutulması ve yüzeyin nazikçe svablanması ile alınabilir. Daha sonra svab transport medium içerisine konulur. Bir mikroskop lamı üzerine kazıntılar da alınabilir. Mikroskopik muayene için yeterli sayıda hücre alındığından emin olunmak için svabların metal saplarıyla örnek alınabilir. Nadiren mukopurulent nazal ve lakrimal akıntılar da yararlı olabilir.
6. NAZAL AKINTI (TÜKÜRÜK, GÖZYAŞI):
Örnekler, tahta esnek olmadığından ve takılabileceğinden, tersihen tel saplı dakron, pamuk ve gazlı bez svablarıyla alınmalıdır. Svabın transport medium ile ıslatılması veya nemlendirilmesi yardımcı olabilir. Svab 1 dakika kadar sekresyonlar ile temas ettirilmelidir. Daha sonra transport medium içerisine yerleştirilmeli ve gecikmeden 4oC’de laboratuvara gönderilmelidir.
7. SÜT:
Süt örnekleri ineklerden mastitisin ilk belirtisinde, hayvanlar meme içi veya sistemik antibiyotiklerle sağaltılmadan, mümkünse en kısa sürede toplanmalıdır. Süt örnekleri meme başı temizlendikten ve kuruduktan sonra alınmalıdır. Memeler çok kirli olmadıkça su ile yıkanmamalıdır. Eğer memeler ve meme başı yıkanmış ise kağıt havlu ile tamamen kurulanmalıdır. Genellikle memeleri; meme başı sfinkterlerine özel dikkat göstererek bir ıslak pamuk ile veya gerektiğinde % 70 ‘lik alkol ile silmek yeterlidir. Önce uzakta olan 2 meme başı silinir, daha sonra yakın olan memebaşları silinir. Dar boyunlu toplama şişesi daima yatay olarak tutulmalıdır. Her meme başından ilk akan süt atılır ve tüp daha sonra gelen akımla doldurulmalıdır. Mümkünse her meme başından ayrı kaplara örnek alınmalıdır. Bileşik örnekler de alınabilir. Süt önce en yakın iki meme başından toplanır, daha sonra uzak olan diğer iki meme başında alınır. Böylece temiz olan meme başına kazayla kolun sürtünmesi engellenmiş olur.
Büyük tankta toplanmış sütten alınan örnekler bazı testler için kullanılabilir. Serolojik testler için kullanılacak süt dondurulmamış, ısıtılmamış ve sert şekilde çalkalanmamış olmalıdır. Eğer sütlerin laboratuvara ulaştırılması gecikecekse serolojik testler için toplanmış süt örneklerine koruyucular ilave edilebilir. Eğer gerekliyse bakteriyel muayene için süt dondurulabilir.
8. İDRAR:
İdrar örnekleri, idrar analizi, bakteriyel mikroskopi, kültür veya klinik bir bakteriürinin bulunup bulunmadığını saptamak için canlı bakteri sayımı amacıyla gönderilebilir.
Normal olarak idrarda bakteri bulunmamalıdır. İdrarın alınmasında temel ilke, olabildiğince uretradan ve çevreden mikroorganizmaların hiç bulaşmadan alınmasıdır. Bakteriyolojik prosedürler açısından tercih edilen toplama yöntemleri sistosentez, katater veya orta idrarı örnekleridir.
İdrar yolu infeksiyonlarının araştırılması için en iyisi taze sabah idrarının alınmasıdır. Aseptik şartlarda, bölge temizlendikten sonra ilk idrar atılır. Orta idrarı steril kaplara alınmalı ve en kısa sürede laboratuvara ulaştırılmalıdır. İdrar yine aseptik koşullarda sonda veya idrar kesesine punksiyon yapılarak da alınabilir. Fakat bu sırada sonda ile urethra flora mikroorganizmalarının idrar kesesine itilmesi ile enfeksiyon şekillendirilebilir. Bu nedenle prostat gibi hayvanların idrar yapamadığı durumlar dışında sonda tercih edilmemelidir.
Güvenilir laboratuvar sonuçları elde etmek için örneklerin süratle laboratuvara ulaştırılması ve kültürlerinin yapılması veya örneklerin kültür için uygun koşullarda muhafaza edilmesi gerekir. Örneklerin oda ısısında bekletilmesi ve kültürün ekilmesindeki gecikme idrar örneği içindeki mikroorganizmaların hızla üremesine neden olur ve gerçek klinik durumu yansıtmaz. Zorunlu olarak gecikme olacaksa örneğin buzdolabında bekletilmesi gerekir. Örnekler en geç 4 saat içinde kültüre alınmalıdır. Örneklerin kültüre alınmasında gecikme kaçınılmaz olursa 48 saate kadar buzdolabında bekletilebilir. İdrar örneği buzdolabında muhafaza edildiğinde koloni sayısı 48 saate kadar genellikle stabil kalmaktadır. Ancak lökosit sayıları bu süre içinde düşer.
9. APSE :
Mümkünse 3 ml irin, apsenin duvarından kazıntı ile birlikte toplanmalıdır. Apsenin orta kısmındaki irin genellikle sterildir. En iyi kültür sonuçları, yeni şekillenmiş apselerden örnek toplandığında alınır.
10. ABORT (ATIK):
Fötal abomasal içerik (ruminantlarda), akciğer, karaciğer ve fötüs içinde ve üzerindeki büyük lezyonlardan örnekler alınmalıdır. Sığır ve koyunlarda plasentanın infekte kısımları, 2 veya daha fazla kotiledon, uterus akıntısı, leptospiral abort olasılığında ana hayvanın 20 ml orta idrarı alınmalıdır. Serolojik testler için serum örnekleri alınmalıdır. Endemik hastalıklarda akut ve nekahat dönemine ait serum örnekleri dikkate alınmalıdır.
11- ANAEROBİK KÜLTÜR ÖRNEKLERİ:
İyi bir toplama yöntemi şarttır, çünkü çoğu anaerob havadaki oksijene 20 dakikadan daha fazla maruz kaldığında canlılığını sürdüremez. Örnekleri bitişik mukozal yüzeylerle temas ettirerek kontamine etmemek, bu yüzeylerin kalıcı bir anaerobik floraya sahip olmasından dolayı önemlidir. 4 saatten fazla süreyle ölü durumda kalmış hayvanlardan alınmış örnekler, hayvan bedeninin bağırsaklardan gelen anaeroblar tarafından hızla kontaminasyonu nedeniyle genellikle uygun değildir.
Anaerobların izolasyonu için bütün örnekler alımından sonra mümkün olan en kısa sürede laboratuvara ulaştırılmalıdır. Anaerobik kültür için svablarla toplanmış örnekler herhangi bir değer taşımaz. Kabul edilir örnekler; steril kapalı bir konteynır içerisine yerleştirilmiş doku bloklarını (4 cm3) ticari anaerob örnek toplama kapları içerisinde tutulan dokuları ve eksudatlar için bir enjektör içerisinde toplanabilen örnekleri içerir. Hava enjektör içerisinden dışarı atılır ve iğne kendi üzerine kıvrılır veya tıkanır. Spesifik toksinin gösterilmesinin gerekli olduğu şüpheli enterotoksemi vakalarında en az 20 ml ileal içerik gönderilmelidir. İçeriği ile birlikte her iki ucu sıkı bir şekilde bağlanmış bir ileum parçası kabul edilebilir veya ileal içerikler vidalı kapaklı bir şişeye konulabilir.
B-ÇEVRE ÖRNEKLEMESİ
Hijyen takibi veya hastalık araştırmasının bir parçası olarak örnekler alınabilir. Çevresel örnekler sıklıkla çöp kutularından, sedye veya yataklardan, dışkı veya idrarlardan alınır. Havalandırma kanallarından, gıda oluklarından veya kanallardan svablar alınabilir. Bu tür örnekleme özel ekipman kullanılan kuluçkahanelerde, suni dölleme merkezlerinde ve kesimhanelerde özellikle önemlidir. Örnekler depolardaki ve konteynırlardaki hayvan yemlerinden de alınabilir. Su depolardan, su kaplarından, tanklardan, doğal veya suni kaynaklardan alınabilir. Bu şekilde alınan örneklerin Düzen Norwest Laboratuvarı’ nda analizleri mümkündür.